NHỮNG SỬA ĐỔI, BỔ SUNG MỚI CỦA LUẬT THỐNG KÊ - BƯỚC TIẾN QUAN TRỌNG HƯỚNG TỚI NỀN THỐNG KÊ HIỆN ĐẠI, MINH BẠCH VÀ HIỆU QUẢ

Ngày 13/10/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thống nhất bổ sung Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thống kê vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2025. Việc sửa đổi, bổ sung Luật Thống kê nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho hoạt động thống kê, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

1. Sự cần thiết của việc sửa đổi, bổ sung Luật Thống kê

Sau gần 10 năm thi hành, Luật Thống kê năm 2015 đã phát huy vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin kinh tế – xã hội phục vụ quản lý, điều hành và hoạch định chính sách của Đảng, Nhà nước. Tuy nhiên, bối cảnh phát triển nhanh của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số đặt ra nhiều yêu cầu mới về thu thập, xử lý, quản lý và chia sẻ dữ liệu thống kê.

Một số quy định của Luật Thống kê hiện hành đã bộc lộ hạn chế, chưa theo kịp mô hình tổ chức chính quyền hai cấp, chưa phản ánh đầy đủ thực tiễn hoạt động thống kê trong thời kỳ số hóa. Vì vậy, việc xây dựng và ban hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thống kê là cần thiết và cấp bách, nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới quản lý nhà nước, hiện đại hóa ngành thống kê, bảo đảm tính thống nhất, minh bạch và hiệu quả của hệ thống thông tin thống kê quốc gia.

2. Mục tiêu và quan điểm xây dựng Luật

Luật được xây dựng với các mục tiêu chủ đạo sau:

- Hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động thống kê trong tình hình mới.

- Đảm bảo cung cấp thông tin thống kê chính xác, khách quan, kịp thời, phục vụ hiệu quả công tác chỉ đạo, điều hành của Đảng, Nhà nước và các cấp chính quyền.

- Đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế, nâng cao vị thế thống kê Việt Nam trong khu vực và trên thế giới.

Quan điểm xây dựng Luật là bám sát chủ trương, đường lối của Đảng, phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế – xã hội, đồng thời tiệm cận thông lệ quốc tế về hoạt động thống kê chính thức. Việc sửa đổi, bổ sung được tiến hành theo hướng kế thừa có chọn lọc, đổi mới mạnh mẽ, ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số sâu rộng trong toàn ngành.

3. Những sửa đổi, bổ sung căn bản của Luật

- Hoàn thiện mô hình tổ chức thống kê nhà nước

Luật điều chỉnh phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh – xã). Hệ thống thông tin thống kê được thiết kế lại theo hướng gắn chặt với cơ sở, giúp thu thập dữ liệu sát thực tế, kịp thời và đồng bộ hơn. Đồng thời, tên gọi và chức năng của các cơ quan, đơn vị thống kê được chuẩn hóa, đảm bảo tính thống nhất trong hệ thống hành chính nhà nước.

- Thay đổi từ “thanh tra chuyên ngành” sang “kiểm tra chuyên ngành”

Luật bãi bỏ các quy định về thanh tra chuyên ngành thống kê, thay bằng kiểm tra chuyên ngành thống kê để phù hợp với Luật Thanh tra năm 2025 và chủ trương tinh gọn bộ máy.

Thay đổi này giúp giảm chồng chéo, tăng tính linh hoạt, nhưng vẫn bảo đảm giám sát chặt chẽ chất lượng số liệu thống kê, nâng cao độ tin cậy và tính minh bạch của thông tin công bố.

- Đổi mới hoạt động chuyên môn, nghiệp vụ thống kê

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung nhiều quy định nghiệp vụ quan trọng, trong đó có:

+ Rút ngắn thời gian thẩm định các phương án điều tra, chế độ báo cáo thống kê từ 20 ngày xuống còn 10 ngày, trong trường hợp có nội dung phức tạp, thời gian thẩm định không quá 20 ngày để phù hợp với yêu cầu thực tiễn, góp phần đẩy nhanh quá trình ra quyết định, đồng thời nâng cao hiệu quả, chất lượng và tính kịp thời của hoạt động thống kê phục vụ công tác quản lý, điều hành;

+ Bổ sung hệ thống chỉ tiêu thống kê nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, liên kết vùng để phù hợp với thực tiễn hoạt động thống kê;

+ Bổ sung chế độ báo cáo thống kê cấp tỉnh, cấp xã, đảm bảo dữ liệu quản lý đồng bộ, kịp thời phục vụ điều hành của địa phương;

+ Sửa đổi quy định về điều tra viên thống kê, tăng tính chủ động, trách nhiệm và khả năng ứng dụng công nghệ thu thập thông tin hiện đại.

- Đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động thống kê

Một trong những điểm nhấn quan trọng của Luật là bổ sung Điều 51b – Cơ sở dữ liệu thống kê quốc gia. Đây là nền tảng dữ liệu tập trung, thống nhất, kết nối với các cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành, góp phần chuẩn hóa, số hóa và hiện đại hóa công tác thống kê. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu này không chỉ giúp khai thác thông tin hiệu quả, minh bạch và an toàn, mà còn là bước đi cụ thể hiện thực hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về chuyển đổi số quốc gia.

- Phân cấp, phân quyền rõ ràng, nâng cao tính chủ động

Luật phân định rõ thẩm quyền giữa Thủ tướng Chính phủ và Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tổng Kiểm toán nhà nước. Theo đó, Bộ Tài chính được giao chủ trì, quyết định các cuộc tổng điều tra thống kê quốc gia, ban hành hệ thống chỉ tiêu thống kê cấp tỉnh, cấp xã, ban hành chế độ báo cáo thống kê cấp tỉnh, cấp xã, ban hành quy định về chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức hệ thống thống kê tập trung, bảo đảm thống nhất và hiệu quả trong quản lý nhà nước về thống kê.

Việc sửa đổi, bổ sung Luật Thống kê lần này không chỉ khắc phục những hạn chế, bất cập của giai đoạn trước, mà còn mở ra hướng đi mới cho ngành thống kê Việt Nam – hiện đại, minh bạch, gắn kết chặt chẽ với chuyển đổi số quốc gia.

Luật Thống kê sửa đổi góp phần tăng cường hiệu quả quản trị nhà nước bằng dữ liệu, góp phần nâng cao năng lực dự báo, hoạch định chính sách, và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế. Đây cũng là nền tảng pháp lý vững chắc để ngành Thống kê tiếp tục phát huy vai trò là “người gác cổng thông tin kinh tế – xã hội của quốc gia”, phục vụ đắc lực cho sự nghiệp phát triển nhanh, bền vững của đất nước. Sinh viên khối ngành Kinh tế cần nắm vững các quy định về thống kê kinh tế để đảm bảo thực thi đúng các quy định của pháp luật về thống kê. Trong quá trình học tập và nghiên cứu, sinh viên có thể: Tìm hiểu và áp dụng các quy định pháp luật liên quan; đề xuất các giải pháp sáng tạo cho doanh nghiệp thực hiện chế độ báo cáo thống kê.